Ozempic / Wegovy Nereye Gidiyor?
Obezite ve tip 2 diyabet tedavisinde kullanılan semaglutide adlı ilaç, son yıllarda tıbbın en çok konuşulan ilaçlarından biri haline geldi. GLP-1 reseptör agonisti sınıfına ait olan bu molekül, hem kan şekerini düşürmesi hem de belirgin kilo kaybına yol açması nedeniyle dünya çapında büyük ilgi görmektedir. Ancak semaglutide aynı zamanda modern ilaç ekonomisinin en tartışmalı örneklerinden biridir.
Guardian gazetesinde yayımlanan yeni bir analiz, bu ilacın üretim maliyetinin sanılandan çok daha düşük olabileceğini ileri sürmektedir. Araştırmacılara göre semaglutide enjeksiyon formunun üretim maliyeti ayda yaklaşık 3 dolar olabilir. Buna karşılık aynı ilaç bugün ABD’de yaklaşık 200 dolar, Birleşik Krallık’ta ise yaklaşık 120 pound civarında bir fiyatla satılmaktadır. Bu büyük fark, ilaç fiyatlandırması, patent politikaları ve küresel sağlık eşitsizlikleri konusunda yeni bir tartışma başlatmıştır.
Semaglutide ilk kez 2017 yılında ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) tarafından tip 2 diyabet tedavisi için onaylandı. Daha sonra yapılan klinik çalışmalar ilacın belirgin kilo kaybı sağladığını gösterince obezite tedavisinde de kullanılmaya başlandı. Diyabet tedavisi için kullanılan form Ozempic, obezite tedavisi için kullanılan daha yüksek dozlu form ise Wegovy adıyla pazarlanmaktadır. Her iki ürün de Danimarka merkezli ilaç şirketi Novo Nordisk tarafından geliştirildi.
Liverpool Üniversitesi’nden farmakolog Dr Andrew Hill ve çalışma arkadaşlarının yaptığı analiz, semaglutidin üretim maliyetine ilişkin dikkat çekici sonuçlar ortaya koydu. Araştırmacılar 2024 ve 2025 yıllarına ait ham madde sevkiyat verilerini inceleyerek aktif farmasötik madde üretim maliyetlerini hesapladı. Aynı yöntem daha önce HIV, hepatit C ve bazı kanser ilaçlarının jenerik üretim fiyatlarını tahmin etmek için kullanılmış ve oldukça doğru sonuçlar vermişti. Bu analiz sonucunda semaglutidin enjeksiyon formunun aylık üretim maliyetinin yaklaşık 3 dolar, tablet formunun ise yaklaşık 16 dolar olabileceği hesaplandı.
Araştırmacılar bu düşük üretim maliyetinin, özellikle patent korumasının sona ermesiyle birlikte ilacın küresel ölçekte çok daha geniş kitlelere ulaşabileceğini ileri sürüyor. Semaglutidin bazı temel patentlerinin 2026 yılında bazı ülkelerde sona ermesi beklenmektedir. Patent süresi dolacak ülkeler arasında Brezilya, Çin, Hindistan, Güney Afrika, Türkiye, Meksika ve Kanada gibi büyük pazarlar da bulunmaktadır. Patentlerin sona ermesi jenerik üretimin önünü açabilir ve fiyatların dramatik biçimde düşmesine yol açabilir.
Araştırmanın bir diğer dikkat çekici bulgusu ise semaglutide için 150’den fazla ülkede patent başvurusu yapılmamış olmasıdır. Bu ülkelerin büyük kısmı Afrika’da ve düşük gelirli bölgelerde yer almaktadır. Bu ülkelerde yaşayan nüfus, dünya diyabet hastalarının yaklaşık %69’unu, obezite ile yaşayan kişilerin ise %84’ünü oluşturmaktadır. Bu nedenle jenerik üretim gerçekleşirse semaglutidin küresel sağlık açısından çok daha geniş bir etki yaratabileceği düşünülmektedir.
Dünya Sağlık Örgütü verileri de bu tartışmanın neden önemli olduğunu göstermektedir. 1990 yılında dünya genelinde yaklaşık 200 milyon diyabet hastası bulunurken, bu sayı 2022 yılında 830 milyona ulaşmıştır. Obezite ise günümüzde 1 milyardan fazla insanı etkileyen küresel bir sağlık sorunu haline gelmiştir. Her yıl yaklaşık 3.7 milyon ölüm aşırı kilo ve obeziteye bağlı hastalıklara atfedilmektedir. Obezite yalnızca estetik bir sorun değil, aynı zamanda tip 2 diyabet, kalp hastalıkları, inme ve bazı kanser türleri için önemli bir risk faktörüdür.
Semaglutide bu nedenle son yıllarda obezite tedavisinde “oyun değiştirici” bir ilaç olarak görülmektedir. Klinik çalışmalarda bazı hastalarda vücut ağırlığının %15–20 oranında azalabildiği gösterilmiştir. Ancak ilacın yüksek fiyatı, özellikle düşük ve orta gelirli ülkelerde tedaviye erişimin önündeki en büyük engellerden biridir.
Araştırmanın yazarlarından biri olan Johannesburg’daki Witwatersrand Üniversitesi’nden Prof. François Venter, bu konuda ilginç bir karşılaştırma yapmaktadır. Venter’e göre HIV, tüberküloz ve hepatit tedavisinde kullanılan ilaçlar geçmişte jenerik üretim sayesinde üretim maliyetine yakın fiyatlara düşmüş ve milyonlarca insanın hayatı kurtulmuştur. Aynı model semaglutide için de uygulanabilir.
Bununla birlikte araştırmacılar obezite sorununun yalnızca ilaçlarla çözülemeyeceğini özellikle vurgulamaktadır. Obezitenin arkasında çok daha karmaşık sosyal ve ekonomik faktörler bulunmaktadır. Bunlar arasında gıda güvensizliği, yoksulluk, hızlı şehirleşme, ultra işlenmiş gıdaların yaygınlaşması ve fiziksel aktivitenin azalması yer almaktadır. Bu nedenle obeziteyle mücadele için yalnızca ilaç tedavisi değil, aynı zamanda beslenme politikaları ve halk sağlığı stratejileri de gereklidir.
Türkiye’de semaglutide durumu
Semaglutide Türkiye’de de son yıllarda büyük ilgi gören bir ilaçtır. Türkiye’de Novo Nordisk tarafından pazarlanan Ozempic diyabet tedavisi için ruhsatlıdır. Ancak Wegovy adlı obezite endikasyonuna sahip form henüz Türkiye’de yaygın biçimde kullanılmamaktadır. Bu nedenle kilo kaybı amacıyla semaglutide kullanan bazı hastalar ilacı off-label olarak temin etmektedir.
Türkiye’de ilaç fiyatlandırması Avrupa referans fiyat sistemi üzerinden yapılmaktadır. Bu nedenle semaglutidin Türkiye fiyatı ABD’ye göre daha düşük olsa da yine de oldukça pahalıdır. Ayrıca Türkiye’de semaglutide genellikle Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından obezite tedavisi için geri ödeme kapsamına alınmamıştır. Diyabet tedavisi için belirli koşullarda geri ödeme yapılabilmektedir, ancak obezite tedavisinde yaygın geri ödeme bulunmamaktadır.
Bu durum Türkiye’de de önemli bir erişim sorunu yaratmaktadır. Obezite Türkiye’de giderek büyüyen bir halk sağlığı sorunudur. Türkiye İstatistik Kurumu ve Sağlık Bakanlığı verilerine göre yetişkin nüfusun yaklaşık %30’dan fazlası obezite kriterlerini karşılamaktadır. Buna rağmen modern obezite ilaçlarının çoğu geri ödeme kapsamına girmemektedir.